ทางรถไฟสายปากน้ำ

จัดทำข้อมูลโดย : สุนันทา เจริญปัญญายิ่ง

        ทางรถไฟสายปากน้ำเป็นทางรถไฟสายแรกของไทย ที่ให้บริการแก่ประชาชนในเส้นทางระหว่างสถานีหัวลำโพง (กรุงเทพ ฯ) กับปากน้ำ (สมุทรปราการ) แม้ว่าการเดินรถไฟจะถูกยกเลิก เพื่อสร้างเป็นถนนแทน แต่ทางรถไฟสายนี้เป็นทางรถไฟสายประวัติศาสตร์ ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของการพัฒนากิจการรถไฟไทย

ประวัติและสาเหตุการก่อสร้างทางรถไฟ
        ปัจจัยสำคัญที่ผลักดันให้มีการสร้างทางรถไฟสายปากน้ำ คือ เหตุผลด้านความมั่นคง เพื่อใช้สำหรับการขนส่งกำลังพล และยุทธปัจจัย ไปที่ปากน้ำเจ้าพระยาให้รวดเร็วขึ้น เพราะในขณะนั้นมหาอำนาจตะวันตก ทั้งอังกฤษและฝรั่งเศสได้แผ่อิทธิพลและมีท่าทีคุกคามกับไทย ดังนั้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) รัฐบาลจึงต้องพิจารณาและคัดเลือกผู้รับสัมปทานอย่างระมัดระวัง โดยคัดเลือกชาติยุโรปที่มีความเป็นกลาง ไม่มีนโยบายการขยายเมืองขึ้น ในปี พ.ศ. 2429 รัฐบาลไทยได้อนุมัติสัมปทานแก่บริษัทชาวเดนมาร์ก ชื่อว่า “บริษัท รถไฟปากน้ำทุน จำกัด” หรือ “กอมปานีรถไฟ ” โดยมีการทำสัญญาการสร้างรถไฟสายปากน้ำเมื่อวันที่ 13 กันยายน พ.ศ. 2429 โดยมีผู้แทนพระองค์ (พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงศ์วโรปการ เสนาบดีผู้ว่าการต่างประเทศ) และ แอลเฟรด ยอนลอบเตอด เยฟอานีเอช (พระนิเทศชลธี ช่างทำแผนที่ทะเล) กับ อังเดร เดอ ริเชอลิเออร์ ชาวเดนมาร์ก (พระยาชลยุทธโยธิน กับตันเรือพระที่นั่งเวสาตรี) ระยะสัมปทานเป็นเวลา 50 ปี (พ.ศ. 2429 – พ.ศ.2479)1

        ในช่วงแรกของการก่อสร้างทางรถไฟสายปากน้ำ บริษัทรถไฟยังได้เกิดปัญหาทั้งทางการระดมทุน และการเวนคืนที่ดิน ทำให้การดำเนินงานเป็นไปอย่างล่าช้า จนกระทั่งเมื่อเกิดเหตุพิพาท ระหว่างไทยกับฝรั่งเศส (ร.ศ. 112) รุนแรงขึ้น รัชกาลที่ 5 จึงต้องทรงเร่งรัด และทรงช่วยแก้ไขปัญหาต่าง ๆ ด้วยพระองค์เอง2 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยืมทุนทรัพย์ไปสมทบด้วยส่วนหนึ่ง3 และได้เสด็จพระราชดำเนินแซะดินเป็นปฐมฤกษ์เมื่อวันที่ 16 กรกฎาคม พ.ศ. 24344 การก่อสร้างรถไฟดำเนินการจนแล้วเสร็จในระยะเวลา 2 ปี และในวันที่ 11 เมษายน พ.ศ. 2436 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ฯ เสด็จพระราชดำเนินเจิมหัวรถไฟและเปิดการเดินรถไฟสายปากน้ำอย่างเป็นทางการ5 และเมื่อมีผู้ใช้บริการมากขึ้น บริษัทผู้ประกอบการได้พัฒนา การเดินรถไฟได้เปลี่ยนจากหัวรถลากเป็นระบบไฟฟ้า(รถราง)6 ซึ่งใช้สายเคเบิล (cable) แทน โดยในปี พ.ศ. 2468 รถไฟปากน้ำติดตั้งระบบรถรางไฟฟ้าในราคา 9,080 บาท จาก บริษัท สยามไฟฟ้า จำกัด (Siam Electricity)7 การเดินรถไฟดำเนินไปอย่างดี จนกระทั่งในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 รถไฟสายปากน้ำได้รับความเสียหาย เนื่องจากสายเคเบิลขาด ณ สถานีบางจาก แต่ยังคงเดินรถไฟต่อได้8

        ก่อนหมดระยะสัมปทานในปี พ.ศ. 2479 บริษัท รถไฟปากน้ำทุน ต้องการขายทางรถไฟสายปากน้ำและระบบรถรางไฟฟ้าแก่รัฐบาลในราคาประมาณ 507,700 บาท แต่ในขั้นต้นรัฐบาลเต็มใจที่จะจ่ายเงินเพียง 300,000 บาท เท่านั้น และยื่นข้อเสนอว่า ถ้ารถไฟไม่ยอมรับราคาที่รัฐบาลเสนอจะนำรถบัส รถบรรทุกมาให้ บริการแทนการใช้รถไฟ ประกอบกับในวันที่ 8 กันยายน 1936 ได้มีการเปิดให้บริการ ถนนสุขุมวิท เส้นทางกรุงเทพฯ - สมุทรปราการ ดังนั้นผู้ถือหุ้นของทางรถไฟสายปากน้ำจึงยอมรับการประนีประนอมที่รัฐบาลจะซื้อรถไฟปากน้ำในราคา 350,000 บาท ทำให้ทางรถไฟสายปากน้ำ ตกเป็นของกรมรถไฟเป็นต้นมา9

        กรมรถไฟได้ดำเนินการเดินรถไฟสายปากน้ำต่อ จนกระทั่งยกเลิกทางรถไฟสายนี้ เมื่อวันที่ 1 มกราคม พ.ศ. 2503 ในรัฐบาลจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ และรื้อทางรถไฟสร้างเป็นถนนพระราม 4 และถนนทางรถไฟสายเก่าแทน


รูปที่ 1 รถไฟสายปากน้ำ
ที่มา : Richard Barrow. Paknam Railway Monument อนุสาวรีย์รถไฟสายปากน้ำ[สายตรง].
แหล่งที่มา : http://www.thailandqa.com/forum/showthread.php?32132-Paknam-Railway-Monument-อนุสาวรีย์รถไฟสายปากน้ำ [29 กันยายน 2555].


ระยะเวลาการก่อสร้าง
        การก่อสร้างทางรถไฟสายปากน้ำ ใช้ระยะเวลา 2 ปี นับจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินแซะดินเป็นปฐมฤกษ์เมื่อวันที่ 16 กรกฎาคม พ.ศ. 2434 ถึงวันที่ 11 เมษายน พ.ศ. 2436 ซึ่งพระองค์ได้เสด็จพระราชดำเนินเปิดการเดินรถไฟสายปากน้ำ โดยทางรถไฟสายปากน้ำมีระยะทางประมาณ 21 กิโลเมตร


ตารางที่ 1 สถานีรถไฟ และระยะทางของทางรถไฟสายปากน้ำ
ที่มา : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ. รายชื่อสถานีรถไฟสายปากน้ำ อ้างถึงใน วิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี. ทางรถไฟสายปากน้ำ [สายตรง].
แหล่งที่มา : http://th.wikipedia.org/wiki/ทางรถไฟสายปากน้ำ [23 กันยายน 2555].


รูปที่ 2 แผนที่ทางรถไฟสายปากน้ำ พ.ศ. 2480
ที่มา : Dick van der Spek. Paknam Railway อ้างถึงใน Richard Barrow. Maps - Ancient Maps - Paknam Railway Map 1937 [สายตรง].
แหล่งที่มา : http://www.paknam.com/ancient-maps/paknam-railway-map-1937.html [29 กันยายน 2555].

ผลการดำเนินงานของการสร้างทางรถไฟ
        หลังจากรถไฟสายปากน้ำเปิดให้บริการแก่ประชาชน ทำให้การโดยสารและขนส่งระหว่างเมืองหลวงและสมุทรปราการสะดวกรวดเร็วขึ้น โดยทางรถไฟสายนี้ก่อให้เกิดประโยชน์แก่เศรษฐกิจและสังคม ดังนี้
        1. ทางรถไฟสายปากน้ำ ให้บริการขนส่งแก่ประชาชน โดยคิดค่าโดยสารรถไฟไปกลับ 1 บาท ตลอดระยะทางมี 10 ระยะ (10 สถานี) คิดระยะละ 1 เฟื้อง จากสถานีหัวลำโพง รถจะหยุดรับส่งผู้โดยสารที่ศาลาแดง บ้านกล้วย พระโขนง บางนา สำโรง ศีรษะจระเข้ บางนางเกรง มหาวงษ์ แล้วก็ไปสิ้นสุดปลายทางเป็น โรงสังกะสีขนาดใหญ่ที่ปากน้ำ10 และตั้งแต่ปีพ.ศ. 2459 ได้เพิ่มสถานีให้บริการอีก 2 สถานี คือ คลองเตย และบางจาก11
        2. นอกจากการให้บริการด้านการคมนาคมขนส่งแก่ประชาชนแล้ว รถไฟสายนี้ยังใช้ในกิจการทหาร เพื่อรักษาความมั่นคงของประเทศ โดยหลังจากที่มีการเปิดบริการรถไฟสายปากน้ำเพียง 3 เดือน ฝรั่งเศสก็ส่งเรือรบบุกเข้ามา จนเกิดการสู้รบกันที่ปากน้ำเจ้าพระยา เมื่อวันที่ 13 กันยายน พ.ศ. 2436 ฝ่ายไทยจึงใช้ทางรถไฟสายนี้ ขนส่งกำลังพลและอาวุธยุทโธปกรณ์ต่างๆ12
        3. ความสำคัญของรถไฟสายปากน้ำ นอกเหนือจากการเป็นรถไฟสายแรกของไทย ยังเป็นต้นแบบของการตั้งบริษัทในประเทศไทย เพื่อบริหารจัดการกิจการต่าง ๆ โดยบริษัท รถไฟปากน้ำทุน จำกัด มีเงินทุน 500,000 บาท ประกอบด้วยหุ้นจำนวน 5,000 หุ้น ๆ ละ 100 บาท ผู้ถือหุ้นทั้งหมดเป็นชาวต่างประเทศ ซึ่งรับราชการหรือประกอบธุรกิจในประเทศไทย13

สรุป
        แม้ว่าจะมีการยกเลิกทางรถไฟสายปากน้ำตั้งแต่ปี พ.ศ. 2503 แต่ทางรถไฟสายนี้เป็นทางรถไฟราษฎร์สายแรกของประเทศไทย ซึ่งแสดงให้เห็นถึงคุณประโยชน์ของการคมนาคมขนส่งทางราง และนำไปสู่การพัฒนาและขยายทางรถไฟในภาคต่าง ๆ ของประเทศ



1tung699(นามแฝง). ตามรอย หัวจักรรถไฟสายปากน้ำ ทางรถไฟสายแรกของประเทศไทย [สายตรง]. แหล่งที่มา : http://www.oknation.net/blog/print.php?id=265692 [23 กันยายน 2555].

2เรื่องเดียวกัน

3บริษัทชาวเดนมาร์ค ผู้ที่ทำการก่อสร้างรถไฟสายปากน้ำ คือ นาย ที เอ กอดเช ผู้บังคับการป้อมผีเสื้อสมุทรในสมัยนั้น ได้รับอนุมัติสัมปทาน แต่เนื่องจากขาดทุนทรัพย์ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยืมทุนทรัพย์ไปสมทบด้วยส่วนหนึ่ง นับเป็นพระปรีชาสามารถลึกซึ้ง ที่รัฐสนับสนุน ให้กู้ยืมเป็นครั้งแรกในโครงการอุตสาหกรรมขนส่งที่เอกชนลงทุน และนับว่าเป็นทางรถไฟสายแรกของไทย

4เชาวน์ ณ ศีลวันต์ นายวัฒนา สุภรณ์ไพบูลย์ และ นางนรินทร์ ช่วงโชติ. ประวัติการรถไฟในประเทศไทย, [สายตรง]. แหล่งที่มา สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่มที่ 4 : http://guru.sanook.com/encyclopedia/ประวัติการรถไฟในประเทศไทย [23 กันยายน 2555].

5ข่าวเสด็จพระราชดำเนินกลับจากเกาะสีชังและการเปิดรถไฟปากน้ำ ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม10 ตอน 3 วันที่ 16 เมษายน พ.ศ.2436 หน้า 17

6หอมรดกไทย กระทรวงกลาโหม. ชาติ – เมืองเก่าของไทย - สมุทรปราการ – พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ [สายตรง]. แหล่งที่มา : http://heritage.mod.go.th/nation/oldcity/samutprakan2.htm [29 กันยายน 2555].

7หอสมุทรแห่งชาติ. Paknam Railways อ้างถึงใน 2Bangkok. Tramway-Related Companies - Paknam Railways [สายตรง]. แหล่งที่มา : http://2bangkok.com/2bangkok-Tram-imp.shtml#pak [29 กันยายน 2555].2bangkok.

8R. Ramer. The Railways of Thailand อ้างถึงใน Richard Barrow. Paknam Railway [สายตรง]. แหล่งที่มา : http://www.paknam.com/history/paknam-railway.html [29 กันยายน 2555].

9หอสมุทรแห่งชาติ. Paknam Railways อ้างถึงใน 2Bangkok. Tramway-Related Companies - Paknam Railways [สายตรง]. แหล่งที่มา : http://2bangkok.com/2bangkok-Tram-imp.shtml#pak [29 กันยายน 2555].2bangkok.

10สมชาย ชัยประดิษฐรักษ์. หัวจักร รถไฟสายปากน้ำ [สายตรง]. แหล่งที่มา : http://www.mypaknam.com/ knowledge.php? menu=showknowledge&cont_id_get=25 [29 กันยายน 2555].

11วิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี. ทางรถไฟสายปากน้ำ [สายตรง]. แหล่งที่มา : [24 กันยายน 2555].

12เรื่องเดียวกัน

13หนังสือกำหนดอำนาจ สำหรับ บริษัท รถไฟปากน้ำทุน จำกัด ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 27 ตอน ก วันที่ 25 ธันวาคม พ.ศ.2453 หน้า 75
ท่านคือผู้เข้าชมคนที่
widely used counter

สงวนลิขสิทธิ์ สถาบันการขนส่ง จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ชั้น 6 อาคารประชาธิปก-รำไพพรรณี ถนนพญาไท ปทุมวัน กรุงเทพ ฯ 10330 Email : tri@chula.ac.th