สัญชาติเรือ : ความสำคัญของการมีสัญชาติของเรือ

จัดทำข้อมูลโดย : สุนันทา เจริญปัญญายิ่ง

        บุคคลธรรมดามีสัญชาติแสดงถึงความเป็นประชาชนของรัฐใดรัฐหนึ่ง เช่น เราเป็นคนไทยย่อมมีสัญชาติไทย นิติบุคคลซึ่งเป็นบุคคลสมมติตามกฎหมายก็มีสัญชาติได้เช่นเดียวกันกับบุคคลธรรมดา1 จึงไม่เป็นที่น่าสงสัย แต่ "เรือ" ซึ่งถือว่าเป็นสังหาริมทรัพย์นั้น ทำไมต้องมีชื่อ มีสัญชาติ เมืองท่าที่จดทะเบียน ขนาดและระวางเรือ

ความสำคัญของสัญชาติเรือ

เรือสินค้า [สายตรง]
แหล่งที่มา: http://blog.fukduk.tv/tag/[30 ธันวาคม 2553]
ในกฎหมายพาณิชยนาวี เรือเดินทะเลเป็นพาหนะในการขนส่งสินค้าหรือ คนโดยสาร เรือเดินทะเลจะต้องเดินทางไปในทะเล ต้องผจญภัยและเข้าออก ณ ท่าเรือประเทศต่าง ๆ ที่มีกฎ ระเบียบแตกต่างกันออกไป

        อีกทั้ง เรือเดินทะเลจัดเป็นสังหาริมทรัพย์ที่มีราคาสูงมาก และอาจถูกกักเรือโดยเจ้าหนี้ของประเทศนั้นได้ ทำให้เรือต้องตกอยู่ในกฎเกณฑ์ของกฎหมายพิเศษแล้วแต่ละประเทศกำหนด เช่น การจดทะเบียนเรือ เรือต้องทำตามแบบ การซื้อขาย การจำนอง หากเกิดกรณีเรือไปกระทำละเมิดหรือชนกันจะต้องรับผิดกันเช่นไร 2

        โดยปกติแล้ว เรือที่เดินเรืออยู่ในท้องทะเล จะต้องมีสัญชาติเสมอ โดยสัญชาติของเรือจะเป็นเครื่องกำหนดว่า เรือลำนั้นผูกพันกับกฎหมายของประเทศใด และรวมถึงเขตอำนาจศาล เหนือเรือ นายเรือ และลูกเรือที่อยู่บนเรือลำนั้น เรือมีสัญชาติได้เพียงรัฐหนึ่งรัฐเดียว เรือที่ไม่มีสัญชาติจะถือว่าเป็นเรือเถื่อน และไม่ได้รับการยอมรับจากนานาประเทศ ดังนั้น เรือทุกลำจะต้องมีสัญชาติเพื่อให้เรือมีความสัมพันธ์กับประเทศที่เรือมีสัญชาติ การได้รับสัญชาติของเรือ โดยปกติได้มาจากการจดทะเบียนเรือ ณ ประเทศใดประเทศหนึ่งตามเงื่อนไขและวิธีการที่กฎหมายของประเทศนั้นกำหนด เรือที่จดทะเบียนแล้วจะได้รับใบทะเบียนเรือเพื่อเป็นหลักฐานแสดงรายละเอียดเกี่ยวกับเรือ ได้แก่ ชื่อเรือ ขนาดเรือ หมายเลขทะเบียนเรือ ท่าเรือที่จดทะเบียน ชื่อและที่อยู่ของเจ้าของเรือเป็นต้น

        อำนาจหน้าที่ของรัฐต่อเรือที่ชักธงหรือจดทะเบียนในอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยกฎหมายทะเล ค.ศ.1982 United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS) ภาค 12 : การคุ้มครองรักษาสิ่งแวดล้อมทางทะเล ได้บัญญัติไว้ให้รัฐมีอำนาจ3

        1) ออกกฎหมายระเบียบข้อบังคับเพื่อการควบคุมเรือ เพราะการที่รัฐที่เรือชักธงมีความผูกพันโดยตรงกับเรือที่ชักธงของรัฐทำให้ควบคุมกิจกรรมหรือการกระทำของเรือได้ และสามารถบัญญัติกฎหมายข้อบังคับกำหนดรายละเอียดที่เรือต้องปฏิบัติรวมทั้งโครงสร้าง การติดตั้งเครื่องมือ อุปกรณ์ที่จำเป็นต้องให้เพื่อป้องกันควบคุมภาวะมลพิษขึ้น
        2) ตรวจสอบข้อเท็จจริงเกี่ยวกับความผิดของเรือชักธง
        3) การลงโทษของเรือที่ชักธงของรัฐคุมเอง

การจดทะเบียนเรือ
        การจดทะเบียนเรือของโลก โดยทั่วไป มี 3 ระบบ4 คือ
        1. ระบบการจดทะเบียนเรือแบบปิดหรือแบบเก่า เป็นระบบที่มีเงื่อนไขการจดทะเบียนเรือที่เข้มงวด มักเน้นในเรื่องการถือกรรมสิทธิ์เรือ โดยบุคคลชาติ หรือนิติบุคคลที่จัดตั้งตามกฎหมายของชาตินั้น ๆ เช่น กำหนดให้เรือสัญชาติไทย จะต้องมีผู้ถือกรรมสิทธิ์เป็นคนไทย5 กำหนดให้มีสำนักงานใหญ่อยู่ในประเทศ มีการกำหนดมาตรฐานที่เกี่ยวกับเรือไว้สูง กำหนดสัดส่วนคนประจำเรือที่เป็นคนในชาติ เช่น คนประจำเรือไทยซึ่งสามารถทำการค้าในน่านน้ำไทยได้ทุกคนต้องมีสัญชาติไทย หรือหากเป็นคนประจำเรือไทยที่ประกอบการขนส่งทางทะเลระหว่างประเทศโดยเฉพาะต้องมีอัตราส่วนของบุคคลสัญชาติไทยตามที่กำหนดในกฎกระทรวง6 ให้สิทธิประโยชน์หรือสงวนการดำเนินการบางอย่าง เช่น เจ้าของเรือไทยได้รับยกเว้นหรือลดอัตราภาษีเงินได้สำหรับเงินปันผล การขนส่งสินค้าที่สงวนไว้ตามกฎหมาย7

        ข้อดีของเรือจดทะเบียนเรือแบบปิดนี้ มีหลายประการคือ สามารถตอบสนองแนวคิดของประเทศที่ให้ความสำคัญต่อความมั่นคงของประเทศ มักมีสิทธิประโยชน์หรือสงวนอาชีพหรือการดำเนินบางอย่าง เช่น การขนส่งสินค้าบางอย่างให้แก่เรือในชาติ ประเทศที่ให้สัญชาติแก่เรือมีความสัมพันธ์กับเรืออย่างแท้จริง ทำให้สามารถติดตามควบคุมดูแลได้อย่างเต็มที่ เรือมีมาตรฐาน นายเรือและคนประจำเรือได้มาตรฐาน แต่อย่างไรก็ดี ข้อจำกัดที่สำคัญของการเลือกจดทะเบียนเรือแบบนี้คือ ค่าใช้จ่ายของเรือสูงมาก และการกำหนดเงื่อนไขที่เข้มงวดทำให้การดำเนินการจดทะเบียนเรือล่าช้าและไม่คล่องตัวเท่าที่ควร8

        2. ระบบการจดทะเบียนเรือแบบเปิด (Open Registration) เป็นระบบที่มีเงื่อนไขการจดทะเบียนเรือแบบเปิด ซึ่งมักเรียกว่า เรือชักธงสะดวก (Flag of Convenience: FOC) ส่วนใหญ่เป็นประเทศที่กำลังพัฒนาที่มีขนาดเล็ก หรือเป็นหมู่เกาะ ซึ่งมุ่งหารายได้เข้าประเทศจากค่าธรรมเนียม หรือค่าธรรมเนียมการจดทะเบียนจัดตั้งนิติบุคคล เพื่อมาถือกรรมสิทธิ์เรือจดทะเบียนแล้วแต่กรณี ประเทศเหล่านี้จึงไม่ใส่ใจต่อบทบาทหรือผลกระทบที่จะมีต่อประชาคมโลกหรือต่อประเทศอย่างแท้จริง ดังนั้นในการกำหนดเงื่อนไขเกี่ยวกับการจดทะเบียนเรือจึงเปิดกว้าง มีหลักเกณฑ์ที่ไม่เคร่งครัด เช่น ไม่เข้มงวดในเรื่องสัญชาติของเจ้าของเรือ ไม่เข้มงวดในเรื่องทำเลที่ตั้งของสำนักใหญ่ ไม่จำกัดอายุและสภาพของเรือที่จะนำมาจดทะเบียน เปิดกว้างในเรื่องสัญชาติของนายเรือและลูกเรือ ไม่เข้มงวดในเรื่องของการตรวจสภาพเรือ ยอมรับใบรับรองของสถาบันตรวจเรือต่าง ๆ ไม่เข้าไปยุ่งเกี่ยวในเรื่องการดำเนินธุรกิจของเรือ คิดอัตราภาษีต่ำมาก เปิดโอกาสให้มีการโอนเงินรายได้จากการประกอบการข้ามประเทศ หรือกลับประเทศเจ้าของเรือได้โดยสะดวก วิธีจดทะเบียนทำได้ง่าย สะดวก สามารถจดทะเบียนได้ทั้งในประเทศหรือต่างประเทศ และเสียค่าธรรมเนียมต่ำ

         การจดทะเบียนเรือแบบเปิดนี้ เป็นรูปแบบที่เจ้าของเรือนิยมนำเรือไปจดทะเบียนเป็นจำนวนมาก ประเทศที่รับจดทะเบียนเรือ9 ได้แก่ ปานามา ไลบีเรีย บาฮาร์มา โบลิเวีย เบอร์มิวดา เป็นต้น ในปี 2009 มีประเทศที่มีการจดทะเบียนเรือแบบเปิดสูงสุด 10 ประเทศ คิดเป็นร้อยละ 55 ของระวางเรือของทั้งโลก โดยมีการจดทะเบียนปานามา สูงที่สุดร้อยละ 22.9 รองลงมา ได้แก่ ไลบีเรีย ร้อยละ 10.57 ดังแสดงในแผนภูมิที่ 1

แผนภูมิที่ 1 แสดงสัดส่วนของเรือที่ชักธงสะดวก (FOC) ปีค.ศ.2009

ที่มา: UNCTAD. Review of Maritime Transport 2009. New York and Geneva, 2009.p55.


         อย่างไรก็ตาม การจดทะเบียนเรือแบบเปิดนี้ ได้ถูกมองว่า เป็นระบบจดทะเบียนเรือที่ขาดมาตรฐานโดยเฉพาะด้านความปลอดภัยของเรือ เช่น ในปี ค.ศ.1997 มีจำนวนเรือที่ประสบอันตรายร้อยละ 46 เป็นเรือที่ชักธง FOC จำนวน 8 ชาติ และเรือ 10 ชาติที่สูญเสียเรือมากที่สุดเป็นเรือ FOC จำนวน 4 ชาติ คือ กัมพูชา (1 ลำ) เชนต์ วินเซนต์ (5 ลำ) แอนติกัว (8 ลำ) ไซปรัส (9 ลำ) และเบลีซ (10ลำ)10

        ตัวอย่างเรือในกลุ่ม FOC ที่จมลงและได้ส่งผลกระทบโดยตรงต่อการเกิดมลพิษทางทะเล เช่น

The Wreck site Erika MV [สายตรง]
แหล่งที่มา: http://www.wrecksite.eu/imgBrowser.aspx?3112
[14 ธันวาคม 2553]
เรือน้ำมัน Erika สัญชาติ Malta จมใกล้ฝั่ง Brittany ฝรั่งเศส เมื่อวันที่ 12 ธันวาคม 1999 ด้วยสาเหตุ เรือหักกลางในส่วนที่มีการผุกร่อนของแผ่นเหล็กตัวเรือที่อยู่ใต้แนวน้ำ ส่งผลให้มีน้ำมันจำนวน 30,000 ตัน ไหลลงสู่ทะเล

        เรือน้ำมัน Prestige Erika สัญชาติ Panama จมนอกฝั่งสเปน เมื่อวันที่ 19 พฤศจิกายน 2002 ด้วยสาเหตุแผ่นเปลือกเรือแตกมีน้ำมันรั่ว

Marc Van de M.V. Prestige breaking [สายตรง]
แหล่งที่มา: http://www.theartofdredging.com/ overridingauthority.htm
[14 ธันวาคม 2553]











        3. ระบบการจดทะเบียนเรือสากล (International Registration) หรือ Second Registration เป็นระบบจดทะเบียนเรือระบบสองของประเทศ เนื่องจากระบบการจดทะเบียนเรือแบบเก่า (ระบบปิด) จะยังคงอยู่ โดยมีระบบใหม่เพิ่มเติมเพิ่มขึ้นอีกทางหนึ่ง โดยเปิดกว้างและอำนวยความสะดวกในเรื่องลักษณะเรือ สัญชาติเจ้าของเรือและคนประจำเรือ แต่ก็คงเข้มงวดในเรื่องมาตรฐานความปลอดภัยของเรือ แม้จะให้อิสระในการที่เจ้าของเรือจะเลือกใช้คนประจำเรือ แต่ก็ให้หลักประกันในเรื่องอัตราค่าจ้างตามสมควรแก่คนประจำเรือ

        ดังนี้แล้ว การที่เรือจะเลือกจดทะเบียนเพื่อมีสัญชาติใดนั้น ขึ้นอยู่กับการตัดสินใจของเจ้าของเรือ ซึ่งจะเลือกจดทะเบียนโดยพิจารณาจากข้อดีและข้อจำกัดของแต่ละระบบการจดทะเบียนเรือเป็นสำคัญ สิ่งที่ต้องคำนึงถึงอย่างมาก คือ การจดทะเบียนเรือตามเงื่อนไขในการจดทะเบียนที่รัฐแต่ละรัฐกำหนดที่แตกต่างกันออกไป ส่งผลโดยตรงที่ทำให้มาตรฐานคุณภาพของเรือแตกต่างกันไปด้วย



1นิติบุคคลไม่มีตัวตนในทางข้อเท็จจริง นิติบุคคลเป็นสิ่งที่กฎหมายก่อตั้งขึ้นและรับรองให้มีตัวตนในทางกฎหมาย

2ไผทชิต เอกจริยกร. กฎหมายพาณิชยนาวี. กรุงเทพฯ: วิญญูชน, 2537.

3"กฎหมายเดินเรือยังล้าหลัง" [สายตรง] แหล่งที่มา: http://www.gotomanager.com/news/ printnews.aspx?id=729 [14 ธันวาคม 2553]

4มณี รัศมีเทศ สรุปผลการศึกษา การนำเรือที่จดทะเบียนในต่างประเทศกลับมาชักธงไทย วารสารพาณิชยนาวี (19 เมษายน 2543) หน้า 13-15

5มาตรา 7 พระราชบัญญัติเรือไทย พ.ศ.2481

6มาตรา 50 พระราชบัญญัติเรือไทย พ.ศ.2481

7มาตรา 16 พระราชบัญญัติส่งเสริมพาณิชยนาวี พ.ศ.2521

8ระบบทะเบียนเรือ [สายตรง] แหล่งที่มา: http://km.md.go.th/blog/?p=259 [14 ธันวาคม 2553]

9หน่วยงานที่สำคัญ ITF (International Transport Workers' Federation) ได้รวบรวมจำนวนประเทศที่รับจดทะเบียนเรือแบบเปิด 32 ประเทศ ได้แก่ Antigua and Barbuda, Bahamas, Barbados, Belize, Bermuda, Bolivia, Cambodia, Cayman Islands, Comoros, Cyprus, Equatorial Guinea, France, Germany, Georgia, Gibraltar, Honduras, Jamaica, Lebanon, Liberia, Malta, Marshall Islands, Mauritius, Mongolia, Myanmar, Netherlands Antilles, North Korea, Panama, S?o Tom? and Pr?ncipe, Saint Vincent and the Grenadines, Sri Lanka, Tonga, Vanuatu ใน Wikipedia, the free encyclopedia List of flags of convenienceInc. [สายตรง] แหล่งที่มา: http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_flags_of_convenience [14 ธันวาคม 2553]

10ทะเลงาม นิทานชาวเรือ ตอน เจ้าของเรือและธงของเรือนั้นสำคัญไฉน ? [สายตรง] แหล่งที่มา: http://www.navy.mi.th/navic/document/840204a.html [14 ธันวาคม 2553]


ท่านคือผู้เข้าชมคนที่

สงวนลิขสิทธิ์ สถาบันการขนส่ง จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ชั้น 6 อาคารประชาธิปก-รำไพพรรณี ถนนพญาไท ปทุมวัน กรุงเทพ ฯ 10330 Email : tri@chula.ac.th