ทางรถไฟสายบางบัวทอง

จัดทำข้อมูลโดย : สุนันทา เจริญปัญญายิ่ง

        รถไฟเป็นวิธีการคมนาคมที่ต้องมีการลงทุนเป็นจำนวนมาก เนื่องจากต้องใช้ทรัพยากรและเงินทุนสูงมาก ดังนั้นการก่อสร้างทางรถไฟส่วนใหญ่จึงดำเนินการโดยรัฐ อย่างไรก็ตามในช่วงรัชสมัยรัชกาลที่ 5 มีรถไฟที่ก่อสร้างและดำเนินการโดยเอกชน เรียกว่า “รถไฟราษฎร์สายบางบัวทอง”1 ซึ่งให้บริการแก่ประชาชน มีเส้นทางเดินรถบริเวณเขตบางพลัดและบางบัวทอง จังหวัดนนทบุรีในปัจจุบัน

ประวัติและสาเหตุการก่อสร้างทางรถไฟ
        ทางรถไฟสายบางบัวทองก่อตั้งขึ้นโดยเจ้าพระยาวรพงษ์พิพัฒน์ (มรว.เย็น อิศรเสนา ณ อยุธยา)

รูปที่ 1 เจ้าพระยาวรพงษ์พิพัฒน์
ภาพฝีพระหัตถ์
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว2
ซึ่งอดีตเคยดำรงตำแหน่งเจ้ากรมโยธาในสมัยรัชกาลที่ 6 และต่อมาได้ดำรงรัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัง3 ในปี พ.ศ.2451 เจ้าพระยาวรพงษ์พิพัฒน์ ได้รับพระบรมราชานุญาตให้ก่อตั้งบริษัทรถไฟสายบางบัวทอง จำกัดสินใช้ เพื่อสร้างทางรถไฟสายบางบัวทองลงทุนด้วยเงินยืม การก่อสร้างเริ่มวางรางในปี พ.ศ. 24524 เจ้าพระยาวรพงษ์พิพัฒน์ ประกอบกิจการหลายอย่าง ทั้งกิจการเกี่ยวกับการขนส่งและรับส่งผู้โดยสาร ทางบกและทางน้ำ เช่น รถม้า รถลาก เรือโดยสารหรือเรือเมล์เขียว (ระหว่างอำเภอบางบัวทอง ตลาดบางภาษี อำเภอบางเลน จังหวัดนครปฐม5 ) ท่าเรือจ้าง ณ ถนนพระอาทิตย์ในปัจจุบัน และกิจการอื่น ๆ อาทิ โรงเลื่อย โรงเตาเผาอิฐ ธุรกิจสร้างตู้เสาเกลียว ธุรกิจเครื่องเรือน ธุรกิจเครื่องแป้ง ธุรกิจโรงสีข้าว ธุรกิจมวนบุหรี่ ธุรกิจโรงงานน้ำตาลทราย เป็นต้น6 ชาวบ้านทั่วไปเรียกรถไฟสายนี้ว่า “รถไฟเจ้าพระยาวรพงษ์”

        เนื่องจากการก่อสร้างทางรถไฟต้องใช้เงินทุนและแรงงานเป็นจำนวนมาก ประกอบกับต้องเจรจาขอซื้อที่ของชาวบ้านตามเส้นทางที่กำหนดว่าจะสร้างทางรถไฟ จึงริเริ่มซื้อที่ดินตามขนัดสวน หากเจ้าของที่ดินไม่ยอมขายที่ ก็ต้องเลี่ยงไปใช้ที่ดินอื่นแทน ทางรถไฟสายนี้จึงคดเคี้ยวเหมือนงูเลื้อย ทำให้บางรัศมีโค้งแคบมาก และการถมที่ดินใช้อิฐจากโรงเผาอิฐของตนเองให้เหมาะสมกับทางรถไฟ การดำเนินการก่อสร้างทางรถไฟจึงค่อยเป็นค่อยไป สถานีต้นทางตั้งอยู่ในซอยรถไฟพระยาวรพงษ์ (ซอยจรัญสนิทวงศ์ 46) ใกล้วัดลิงขบ หรือ วัดบวรมงคลในปัจจุบัน7 เส้นทางตัดผ่านสถานีรถไฟบางบำหรุ ซึ่งเป็นสถานีรถไฟของรถไฟสายใต้ (ดังรูปที่ 3) ไปถึงบางบัวทอง พร้อมส่วนแยกไปวัดเฉลิมพระเกียรติ (บางพลัด นนทบุรี) และส่วนแยกไปคลองบางใหญ่ ขนาดราง 75 เซ็นติเมตร เริ่มเปิดใช้รถไฟได้ในปี พ.ศ.24588 รวมเวลาก่อสร้าง 6 ปี การเดินรถไฟเส้นทางนี้ ส่งผลต่อความสะดวกรวดเร็วในการเดินทางของผู้คนและการขนส่งพืชผลทางการเกษตร9 มากขึ้น

        ต่อมาในปี พ.ศ.2468 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานอำนาจพิเศษ เพื่อจัดตั้ง บริษัท เดินรถไฟสายบางบัวทอง จำกัดสินใช้10 และออกหนังสือบริคณสนธิสำหรับบริษัท11 ในปีเดียวกันมีการออกกฤษฎีกาว่าด้วยการจัดซื้อที่ดินและอสังหาริมทรัพย์อย่างอื่นเพื่อประโยชน์รถไฟราษฎร์สายบางบัวทอง โดยมีการจัดตั้งผู้ดูแลการจัดซื้อและจ่ายค่าทำขวัญแก่เจ้าของที่ดิน ซึ่งส่วนใหญ่เป็นเจ้าของที่ดินในอำเภอบางบัวทอง จังหวัดนนทบุรี และอำเภอลาดหลุมแก้ว จังหวัดปทุมธานี12 เพื่อขยายเส้นทางรถไฟ โดยเริ่มก่อสร้างแล้วส่วนต่อขยายนี้ในปี พ.ศ.2469 การก่อสร้างทางรถไฟดำเนินไปเรื่อย ๆ และมีการจัดซื้อที่ดินจากชาวบ้านใน อำเภอตลาดขวัญ จังหวัดนนทบุรี เพิ่มเติม ในปีพ.ศ. 2473 เพื่อนำไปก่อสร้างทางแยกสายใหม่ แยกจากทางสายใหญ่ที่กิโลเมตรที่ 9.840 ไปจดแม่น้ำเจ้าพระยาตรงกันข้ามกับศาลากลางจังหวัดนนทบุรีใหม่ (ในขณะนั้น) ดังรูปที่ 213 ในปีเดียวกันมีประกาศจากกรมรถไฟหลวง เรื่อง สร้างและเดินรถไฟราษฎร์บริษัทรถไฟบางบัวทองจำกัด ซึ่งระบุเส้นทางและส่วนขยายต่อเพิ่มเติมที่มีการเปลี่ยนแปลงและอนุญาต อีก 2 ทาง14 คือ

        1. ให้เลิกถอนทางสายแยกเดิม ซึ่งแยกจากทางสายใหญ่ที่กิโลเมตร 10.452 ไปจดแม่น้ำเจ้าพระยาตรงกันข้ามกับที่ตั้งศาลากลางจังหวัดนนทบุรีเดิม และบริษัทยอมสละสิทธิ์ยกที่ตามนี้ให้เป็นสาธารณะ แล้วสร้างทางแยกใหม่ แยกจากทางสายใหญ่ที่กิโลเมตร 9.840 ไปจดแม่น้ำเจ้าพระยาตรงกันข้ามศาลากลางจังหวัดนนทบุรีปัจจุบันสายหนึ่ง

         2. ให้งดทำทางรถไฟตอนอำเภอบางบัวทองไปจดแม่น้ำเจ้าพระยาตรงกันข้ามกับที่ตั้งศาลากลางเก่าแห่งจังหวัดปทุมธานีและให้ขยายต่อเติมทางตอนใหม่ ต่อจากคลองพระพิมลกิโลเมตรที่ 25.650 ท้องที่อำเภอบางบัวทอง จังหวัดนนทบุรี ถึงตำบลระแหง กิโลเมตรที่ 39.400 ท้องที่อำเภอลาดหลุมแก้ว จังหวัดปทุมธานี

        ประกาศของกรมรถไฟฉบับนี้ระบุอ้างถึงเงื่อนไขเพิ่มเติมและหนังสือสัมปทานที่ได้ออกให้แก่ บริษัท รถไฟบางบัวทอง จำกัด ตั้งแต่วันที่ 4 มิถุนายน พ.ศ.2473 มีกำหนดอนุญาตจนถึงวันที่ 31 มีนาคม พ.ศ.2500 อีกด้วย15

รูปที่ 2 ทางรถไฟสายบางบัวทอง
ที่มา http://topicstock.pantip.com/isolate/topicstock/2009/05/M7903482/M7903482.html

        ช่วงเวลาของการก่อสร้างทางรถไฟสายบางบัวทอง มีดังนี้

        พ.ศ.2451 เจ้าพระยาวรพงษ์พิพัฒน์ ได้รับพระบรมราชานุญาตให้ก่อตั้ง บริษัท รถไฟบางบัวทอง จำกัด สินใช้ โดย สร้างทางรถไฟสายบางบัวทองลงทุนด้วยเงินยืม

        พ.ศ. 2458 เริ่มเดินรถไฟสายบางบัวทอง ใช้รถจักรไอน้ำ ราง 75 เซนติเมตร โดยใช้รถจักรไอน้ำขนาดเล็ก

รูปที่ 3 สภาพการเดินทางทางโดยรถไฟสายบางบัวทอง        รูปที่ 4 ซากตอม่อรถไฟที่ยังเหลืออยู่
ที่มา: สถานีรถไฟสายบางบัวทอง [สายตรง] แหล่งที่มา: http://topicstock.pantip.com/blueplanet/topicstock/ 2007/ 09/E5845777/E5845777.html [8 สิงหาคม 2556]

        วันที่ 8 มกราคม พ.ศ.2465 ได้ทำสัญญากับกรมรถไฟหลวงเพื่อขยายเส้นทางรถไฟ (หลักฐานสัญญาเก็บรักษาที่หอจดหมายเหตุแห่งชาติ)

        พ.ศ.2468 จดทะเบียนตั้งบริษัท รถไฟสายบางบัวทองจำกัดสินใช้

        พ.ศ.2469 เริ่มการขยายเส้นทางไป วัดระแหง ที่ อำเภอลาดหลุมแก้ว จังหวัดปทุมธานี16 ระแซ


เอกสารเกี่ยวกับเส้นทางรถไฟสายบางบัวทอง [สายตรง]
แหล่งที่มา: http://www.digitalrarebook.com/ index.php? lay=show&ac=cat_show_pro_detail&cid=16131&pid=65596 [8 สิงหาคม 2556]

เอกสารเกี่ยวกับเส้นทางรถสายบางบัวทอง ประกอบด้วยเอกสาร 3 ฉบับ ได้แก่
        1. หนังสือสัญญาอนุญาตให้ก่อสร้างทางแลเดินรถไฟ สายบางบัวทอง พ.ศ. 2464

        2. หนังสือสัมปทาน ขยายและต่อเติมทางเพื่อทำการเดิรรถไฟ สายบางบัวทอง พ.ศ. 2473

        3. เงื่อนไขเพิ่มเติม หนังสือสัมปทาน ก่อสร้างและเดิรรถไฟ สายบางบัวทอง พ.ศ. 2473

        พ.ศ.2470 ปรับปรุงจากรถกำลังไอน้ำ พลังงานฟืน มาเป็นรถราง 4 ล้อ เครื่องเบนซิน โดยใช้น้ำมัน ตราหอย จาก บริษัทอิสต์เอเชียติก ปิโตรเลียม จำกัด ซึ่งปัจจุบัน คือ น้ำมัน เชลล์ จาก บริษัทเชลล์ (ประเทศไทย) จำกัด (มหาชน) แต่ต่อมา ซื้อน้ำมันจาก โซโกนี่ (เปลี่ยนชื่อเป็น สแตนดาร์ดแวคัมออยล์ เมื่อปี พ.ศ. 2477) ซึ่งปัจจุบันคือ บริษัทเอสโซสแตนดาร์ด (ประเทศไทย) จำกัด (มหาชน)

        วันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2473 แก้ไขสัญญาเดินรถไฟบางบัวทองกับกรมรถไฟหลวง เพื่อถอนรางที่อยู่วัดเฉลิมพระเกียรติ (ตรงข้ามศาลากลางจังหวัดนนทบุรีเดิมที่ตลาดขวัญ) ให้เดินรถไฟตรงไปที่ท่าน้ำบางศรีเมืองฝั่งตรงข้ามศาลากลางจังหวัดนนทบุรีแห่งใหม่ที่บางขวาง พร้อมยืดระยะรถไฟจากบางบัวทองไปที่วัดระแหง อำเภอลาดหลุมแก้ว จังหวัดปทุมธานี

รูปที่ 5 รถไฟสายบางบัวทองกำลังข้ามคลองบ้านสามวัง อ.บางบัวทอง จ.นนทบุรี เพื่อไป ต.ระแหง อ.ลาดหลุมแก้ว จ.ปทุมธานี
ภาพจากหนังสือ ภาพเก่าเล่าเรื่องบางบังทอง ในรถไฟสายบางบัวทอง [สายตรง] แหล่งที่มา: http://portal.rotfaithai.com/modules.php?name=Forums&file=viewtopic&t=14&start=200 [8 สิงหาคม 2556]

        พ.ศ.2477 แก้ไขรถราง 4 ล้อให้มาใช้ น้ำมันดีเซล แทนเพื่อลดค่าใช้จ่าย

        วันที่ 19 กุมภาพันธ์ 2480 เกิดอุบัติเหตุ รถราง 4 ล้อรถไฟบางบัวทองชนกัน คนขับช้ำในตายที่โรงพยาบาลกลาง

        พ.ศ.2483 เมื่อ บริษัทอิสต์เอเชียติก ปิโตรเลียม จำกัด และ สแตนดาร์ดแวคัมออยล์

        เลิกการจำหน่ายน้ำมันสำเร็จรูปในประเทศไทย รถไฟบางบัวจำกัดสินใช้ ต้องซื้อน้ำมันดีเซล จากกรมเชื้อเพลิง ระทรวงกลาโหม (น้ำมันสามทหาร) แทน

        16 กรกฎาคม พ.ศ.2485 ประกาศเลิกกิจการ รถไฟบางบัวทอง แล้วดำเนินการถอนรางและ รถจักรไปขาย บริษัทส่งเสริมอุตสาหกรรมไทย จำกัด เจ้าของโรงงานน้ำตาลวังกะพี้

        กันยายน พ.ศ.2485 เริ่มการถอนรางและไม้หมอนไปกองรวมกันที่ สถานีรถไฟบางบำหรุ

        วันที่ 2 มกราคม 2486 เลิกกิจการรถไฟบางบัวทอง อย่างเป็นทางการ


รูปที่ 6 แสดงแนวทางรถไฟสายบางบัวทอง จำกัด ซึ่งแยกใหม่ไปจดแม่น้ำเจ้าพระยา ตรงกันข้ามกับศาลากลาง จังหวัดนนทบุรี
ที่มา : ราชกิจจานุเบกษา เรื่อง พระราชกฤษฎีกาจัดซื้อที่ดินและอสังหาริมทรัพย์อย่างอื่นสร้างรถไฟราษฎร์สายบางบัวทอง เล่ม 47 หน้า 10 วันที่ประกาศ 11 พฤษภาคม 2473 อ้างอิง ใน O Memoir (นามแฝง). รถไฟสายบางบัวทอง ก่อนจะเลือนหายไปจากความทรงจำ ตอนที่ 38 [สายตรง].
แหล่งที่มา: http://tamagozzilla.blogspot.com/2013/03/mo-memoir-thursday-28-march-2556.html [8 สิงหาคม 2556].
หมายเหตุ : เส้นสีแดง คือ เส้นทางรถไฟสายบางบัวทอง (ผู้เขียน)


รูปที่ 7 แสดงแนวทางรถไฟสายบางบัวทอง จุดตัด ณ สถานีรถไฟบางบำหรุ และเส้นทางรถไฟสายใต้
ที่มา : U.S. Strategic Bombing Survey (Pacific): Japanese Air Target Analyses,Objective Folders, and Aerial Photographs,1942-45 ใน O Memoir (นามแฝง). รถไฟสายบางบัวทอง ก่อนจะเลือนหายไปจากความทรงจำ ตอนที่ 38 [สายตรง]. แหล่งที่มา:http://tamagozzilla.blogspot.com/2013/03/mo-memoir-thursday-28-march-2556.html [8 สิงหาคม 2556].

        รถไฟสายบางบัวทองเป็นรถไฟขนาดเล็ก แบ่งการเดินรถออกเป็น 2 ช่วง คือ ช่วงแรก จากบ้านปูน บางบัวทอง ผ่านไปตามสวน ซึ่งมีผู้คนหนาแน่นพอสมควร ช่วงที่ 2 ระหว่างบางบัวทอง-ลาดหลุมแก้ว ทางที่รถไฟวิ่งผ่านเป็นทุ่งนาเวิ้งว้าง มีผู้คนเบาบาง จึงมีการวิ่งประจำเที่ยว ขบวนเดียว วันละ 2 รอบ คือ วิ่งเช้ามืดจากลาดหลุมแก้ว ไปบางบัวทอง และพอเวลา 10.00 น. วิ่งกลับไปลาดหลุมแก้ว พอตอนบ่าย ๆ วิ่งจากลาดหลุมแก้วกลับไปยังบางบัวทอง และกลับจากบางบัวทองตอนเย็น ถึงลาดหลุมแก้วประมาณ 18.00 น. ทางจากบางบัวทองไปลาดหลุมแก้ว ให้วิ่งได้ไม่เกิน 20 กิโลเมตรต่อชั่วโมง

         ลักษณะของรถไฟในครั้งแรกเป็นรถพ่วงด้วยหัวรถจักรไอน้ำเล็กๆ ขบวนหนึ่งมี 2 โบกี้ และมีตู้บรรทุกสินค้าอีก 1-2 ตู้ บรรทุกจากสถานีลาดหลุมแก้ว ไปยังบางบัวทอง สินค้าส่วนใหญ่จะเป็นข้าว ซึ่งถูกขนมาจากคลองระแหงด้วยเรือชะล่า ส่วนสินค้าจากบางบัวทอง ไปลาดหลุมแก้ว เป็นสินค้าอุปโภคบริโภค เช่น ผัก น้ำตาล เสื้อผ้า ฯลฯ กล่าวคือ การวิ่งรถช่วงบ้านปูนถึงบางบัวทองส่วนใหญ่วิ่งเพื่อรับส่งผู้โดยสาร สินค้ามีส่วนน้อยเพราะชาวสวน จะใส่กระจาดกระบุงติดตัวขึ้นบนรถโดยสาร รถไฟช่วงบางบัวทอง-ลาดหลุมแก้ว มุ่งเน้นบรรทุกสินค้าเป็นส่วนใหญ่17

        ในวันที่ 16 กรกฎาคม พ.ศ.2485 มีประกาศเลิกกิจการรถไฟบางบัวทอง แล้วดำเนินการถอนรางและรถจักรไปขายบริษัทส่งเสริมอุตสาหกรรมไทย จำกัด เจ้าของโรงงานน้ำตาลวังกะพี้ โดยนำรางและไม้หมอนไว้ที่สถานีรถไฟบางบำหรุ และยกเลิกกิจการอย่างเป็นทางการในวันที่ 2 มกราคม 2486 ดังนั้นทางรถไฟสายบางบัวทองเปิดให้บริการเป็นเวลากว่า 27 ปี18



1รถไฟราษฎร์สายบางบัวทอง คำเรียกนี้มาจาก ราชกิจจานุเบกษา เรื่อง พระราชกฤษฎีกาว่าด้วยการจัดซื้อที่ดินและอสังหาริมทรัพย์อย่างอื่นเพื่อประโยชน์รถไฟราษฎร์สายบางบัวทอง เล่ม 42 ตอน ก หน้า 187 วันที่ประกาศ 16 พฤษภาคม 2467

2วิกิพีเดีย. เจ้าพระยาวรพงษ์พิพัฒน์ (หม่อมราชวงศ์เย็น อิศรเสนา) [สายตรง]. แหล่งที่มา: http://th.wikipedia.org/wiki/เจ้าพระยาวรพงษ์พิพัฒน์ [8 สิงหาคม 2556]. อ้างจาก วิกิตติพงษ์ วิโรจน์ธรรมากูร. ๑๐๐ ปีภาพถ่ายฝีพระหัตถ์ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ในงานพระพุทธชินราชประจำปี วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม รัตนโกสินทรศก ๑๒๓. กรุงเทพฯ : ดำรงวิทยา, 2548. 132

3ซึ่งอยู่ในคณะรัฐมนตรีชุดที่ 5-6 ซึ่งมี นายพันเอก พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน) เป็นนายกรัฐมนตรี ในช่วงเวลา 16 ธันวาคม พ.ศ.2476 - 22 กันยายน พ.ศ.2477 และ 22 กันยายน พ.ศ.2477 – 9 สิงหาคม พ.ศ.2480 ตามลำดับ ที่มา : สำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร. ลำดับความเป็นมาของคณะรัฐมนตรีไทย [สายตรง] แหล่งที่มา: http://www.cabinet.thaigov.go.th/bb2_main11.htm [8 สิงหาคม 2556].

4มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช. บางบัวทองก้าวหน้า เพราะเจ้าพระยาวรพงษ์พิพัฒน์ [สายตรง]. แหล่งที่มา: http://library.stou.ac.th/ODI/nonthaburi-exhibitions/P1-16.html [8 สิงหาคม 2556].

5มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช. บางบัวทองก้าวหน้า เพราะเจ้าพระยาวรพงษ์พิพัฒน์ [สายตรง]. แหล่งที่มา: http://library.stou.ac.th/ODI/nonthaburi-exhibitions/P1-16.html [8 สิงหาคม 2556].

6ม.ล. ยิ่งศักดิ์ อิศรเสนา. ประวัติ เจ้าพระยาวรพงษ์พิพัฒน์ กรุงเทพ , สำนักพิมพ์บรรณกิจ (1991) จำกัด , 2525.

7วัดบวรมงคล ตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ด้านฝั่งตะวันตกของ แม่น้ำเจ้าพระยา อยู่ระหว่างสะพานพระราม ๘ (โรงงานบางยี่ขันเดิม) กับสะพานกรุงธนบุรี ใกล้กับวัดคฤหบดี ตรงข้ามปากคลอง ผดุงกรุงเกษมเทเวศร์ อยู่ในท้องที่ แขวงบางยี่ขัน เขตบางพลัด กรุงเทพมหานคร วัดบวรมงคลราชวรวิหาร. ประวัติวัดบวรมงคล วัดลิงขบ [สายตรง]. แหล่งที่มา: http://www.watbm.com/วัดบวรมงคล [8 สิงหาคม 2556].

8Wisarut . รถไฟสายบางบัวทอง [สายตรง]. แหล่งที่มา: http://portal.rotfaithai.com/modules.php?name= Forums&file=viewtopic&t=14 [8 สิงหาคม 2556].

9มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช. บางบัวทองก้าวหน้า เพราะเจ้าพระยาวรพงษ์พิพัฒน์ [สายตรง]. แหล่งที่มา: http://library.stou.ac.th/ODI/nonthaburi-exhibitions/P1-16.html [8 สิงหาคม 2556].

10ราชกิจจานุเบกษา เรื่อง พระราชทานอำนาจพิเศษแก่บริษัทรถไฟสายบางบัวทอง จำกัดสินใช้ เล่ม 42 วันที่ประกาศ 23 สิงหาคม 2468 , หน้า 109-112

11ราชกิจจานุเบกษา เรื่อง หนังสือบริคณห์สนธิสำหรับบริษัทรถไฟสายบางบัวทอง จำกัดสินใช้ เล่ม 42 วันที่ประกาศ 23 สิงหาคม 2468, หน้า 112-114

12ราชกิจจานุเบกษา เรื่อง กฤษฎีกาว่าด้วยการจัดซื้อที่ดินและอสังหาริมทรัพย์อย่างอื่นเพื่อประโยชน์รถไฟราษฎร์ สายบางบัวทอง เล่ม 42 วันที่ประกาศ 23 สิงหาคม 2468, หน้า 116-119

13ราชกิจจานุเบกษา เรื่อง กฤษฎีกาว่าด้วยการจัดซื้อที่ดินและอสังหาริมทรัพย์อย่างอื่นเพื่อประโยชน์รถไฟราษฎร์ สายบางบัวทอง เล่ม 47 วันที่ประกาศ 11 พฤษภาคม 2473, หน้า 10-13

14ราชกิจจานุเบกษา ประกาศจากกรมรถไฟหลวง เรื่อง สร้างและเดินรถไฟราษฎร์บริษัทรถไฟบางบัวทองจำกัด เล่ม 47 วันที่ประกาศ 22 มิถุนายน 2473, หน้า 1135-1137

15ราชกิจจานุเบกษา ประกาศจากกรมรถไฟหลวง เรื่อง สร้างและเดินรถไฟราษฎร์บริษัทรถไฟบางบัวทองจำกัด เล่ม 47 วันที่ประกาศ 22 มิถุนายน 2473, หน้า 1135-1137

16หลักฐานสัญญาเก็บรักษาที่หอจดหมายเหตุแห่งชาติ

17ประคอง สุวิริโย. ทางรถไฟสายบางบัวทอง–ระแหง (ลาดหลุมแก้ว) [สายตรง]. แหล่งที่มา: http://library.stou.ac.th/ODI/nonthaburi-exhibitions/P1-16.html [15 สิงหาคม 2556].

18ประคอง สุวิริโย. ทางรถไฟสายบางบัวทอง–ระแหง (ลาดหลุมแก้ว) [สายตรง]. แหล่งที่มา: http://library.stou.ac.th/ODI/nonthaburi-exhibitions/P1-16.html [15 สิงหาคม 2556].
ท่านคือผู้เข้าชมคนที่

สงวนลิขสิทธิ์ สถาบันการขนส่ง จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ชั้น 6 อาคารประชาธิปก-รำไพพรรณี ถนนพญาไท ปทุมวัน กรุงเทพ ฯ 10330 Email : tri@chula.ac.th